Metis Finanse | Spółka doradztwa podatkowego

Fundacja rodzinna to stosunkowo nowe rozwiązanie w polskim systemie prawnym, które zaczęło funkcjonować 22 maja 2023 roku. Została wprowadzona przede wszystkim z myślą o przedsiębiorcach oraz osobach posiadających znaczny majątek, którzy chcą odpowiednio zaplanować jego przyszłość. Jej głównym zadaniem jest zgromadzenie majątku, zarządzanie nim zgodnie z wolą fundatora oraz zapewnienie określonych świadczeń osobom wskazanym jako beneficjenci. W praktyce fundacja rodzinna może stać się narzędziem pozwalającym zachować rodzinny charakter przedsiębiorstwa i zabezpieczyć zgromadzony przez lata majątek przed jego rozdrobnieniem w kolejnych pokoleniach.

Czym jest fundacja rodzinna?

Fundacja rodzinna posiada osobowość prawną i jest niezależnym od fundatora podmiotem. Po wniesieniu do niej określonego majątku staje się on majątkiem fundacji, który powinien być wykorzystywany zgodnie z zasadami określonymi w statucie. Fundator nie otrzymuje w zamian udziałów ani akcji, ponieważ fundacja rodzinna nie jest spółką. Beneficjenci również nie stają się właścicielami jej majątku. Ich uprawnienia wynikają przede wszystkim ze statutu i mogą polegać między innymi na otrzymywaniu pieniędzy, korzystaniu z określonych składników majątku czy finansowaniu konkretnych potrzeb. Takie rozwiązanie pozwala oddzielić majątek przeznaczony dla kolejnych pokoleń od majątku prywatnego poszczególnych członków rodziny. Ma to szczególne znaczenie w przypadku przedsiębiorców, którzy przez wiele lat rozwijali firmę i nie chcą, aby po ich śmierci udziały zostały podzielone pomiędzy kilku spadkobierców. Fundacja może sprawić, że przedsiębiorstwo pozostanie skupione w jednym podmiocie, a członkowie rodziny będą mogli korzystać z wypracowanego majątku na zasadach wcześniej ustalonych przez fundatora.

Utworzenie fundacji rodzinnej wymaga między innymi sporządzenia statutu, ustanowienia odpowiednich organów, przygotowania spisu mienia oraz wniesienia funduszu założycielskiego o wartości co najmniej 100 000 zł. Fundacja może zostać ustanowiona za życia fundatora w akcie założycielskim albo na wypadek jego śmierci - w testamencie. Wpis do rejestru fundacji rodzinnych kończy podstawowy etap jej tworzenia i pozwala fundacji rozpocząć funkcjonowanie jako odrębny podmiot.

Fundacja rodzinna jako sposób na sukcesję

Najważniejszym zastosowaniem fundacji rodzinnej jest planowanie sukcesji. Tradycyjne dziedziczenie może prowadzić do sytuacji, w której przedsiębiorstwo zostanie podzielone pomiędzy kilku spadkobierców. Nie każdy z nich musi być zainteresowany prowadzeniem firmy, a różne wizje dotyczące jej przyszłości mogą doprowadzić do konfliktów lub problemów z podejmowaniem decyzji. W skrajnych przypadkach konieczność podziału majątku może nawet doprowadzić do sprzedaży przedsiębiorstwa.

Fundacja rodzinna pozwala wcześniej ustalić reguły dotyczące zarządzania majątkiem oraz korzystania z niego. Fundator może wskazać osoby, które będą beneficjentami, oraz określić zasady otrzymywania przez nie świadczeń. Dzięki temu majątek może być zarządzany według określonego planu również po śmierci fundatora. Rozwiązanie to może być szczególnie korzystne w rodzinach, w których kolejne pokolenia mają różne potrzeby i różne podejście do rodzinnego biznesu. Fundacja rodzinna nie oznacza jednak, że fundator zachowuje pełną, bezpośrednią kontrolę nad przekazanym majątkiem. Po wniesieniu aktywów do fundacji stają się one częścią jej majątku, a sposób ich wykorzystywania powinien odpowiadać przepisom prawa oraz statutowi. Dlatego decyzja o utworzeniu fundacji powinna być poprzedzona dokładnym zaplanowaniem jej zasad działania.

Jak opodatkowana jest fundacja rodzinna?

Jednym z najważniejszych powodów zainteresowania fundacją rodzinną są obowiązujące zasady podatkowe. Co do zasady fundacja rodzinna korzysta ze zwolnienia z podatku dochodowego od osób prawnych. Oznacza to, że w ramach działalności objętej ustawowym katalogiem nie musi na bieżąco płacić CIT od osiąganych dochodów. Opodatkowanie pojawia się przede wszystkim w momencie, gdy fundacja przekazuje świadczenia swoim beneficjentom. W przypadku wypłaty świadczenia fundacja rodzinna jest co do zasady zobowiązana do zapłaty 15% CIT. Mechanizm ten powoduje, że podatek zostaje odroczony do momentu przekazania środków beneficjentowi. Jest to szczególnie istotne dla fundacji, które nie wypłacają od razu zgromadzonego majątku, lecz wykorzystują go do dalszego inwestowania.

Przykładowo fundacja może posiadać udziały w spółce i otrzymywać z niej dywidendy, a następnie przeznaczać uzyskane środki na kolejne inwestycje. W określonych przypadkach przychody z tego rodzaju aktywów korzystają z preferencji podatkowych. Materiał źródłowy wskazuje między innymi na zwolnienie dotyczące przychodów z zysków kapitałowych, takich jak dywidendy czy odsetki.

Podatek PIT po stronie beneficjenta

Sposób opodatkowania świadczenia zależy również od tego, kto je otrzymuje. Fundator oraz określony krąg jego najbliższych członków rodziny mogą korzystać ze zwolnienia z PIT. Dotyczy to między innymi małżonka, dzieci, rodziców, wnuków, pasierbów, rodzeństwa, ojczyma, macochy oraz teściów fundatora. W takiej sytuacji wypłata świadczenia wiąże się zasadniczo z 15% CIT po stronie fundacji, natomiast beneficjent nie płaci dodatkowego PIT. Inaczej może wyglądać sytuacja osoby, która nie należy do objętego zwolnieniem kręgu rodziny. W przypadku takich beneficjentów świadczenie może zostać obciążone dodatkowo 15% PIT. Z punktu widzenia planowania sukcesji oznacza to, że bardzo istotne jest właściwe określenie beneficjentów już na etapie tworzenia fundacji. Ma to wpływ nie tylko na sposób korzystania z majątku, lecz także na jego późniejsze opodatkowanie.

Czy fundacja rodzinna może prowadzić działalność gospodarczą?

Fundacja rodzinna nie została stworzona jako zamiennik zwykłej firmy operacyjnej. Ustawa pozwala jej prowadzić działalność gospodarczą tylko w określonym zakresie. Obejmuje on między innymi najem i dzierżawę majątku, uczestnictwo w spółkach handlowych, nabywanie i zbywanie papierów wartościowych oraz określone przypadki udzielania pożyczek. Ma to ogromne znaczenie przy planowaniu struktury majątkowej. Fundacja może być dobrym miejscem do gromadzenia udziałów w spółkach, nieruchomości czy aktywów inwestycyjnych, natomiast prowadzenie typowej działalności operacyjnej bezpośrednio przez fundację może prowadzić do niekorzystnych konsekwencji podatkowych. Dochody z działalności wykraczającej poza ustawowo dopuszczony zakres mogą zostać objęte sankcyjną stawką CIT wynoszącą 25%. Z tego względu każda większa transakcja realizowana przez fundację powinna zostać wcześniej przeanalizowana pod kątem tego, czy mieści się w ramach działalności dozwolonej.

Fundacja rodzinna a podatek od spadków i darowizn

Istotną cechą fundacji rodzinnej jest również sposób traktowania świadczeń w kontekście podatku od spadków i darowizn. Beneficjenci fundacji są co do zasady zwolnieni z tego podatku w odniesieniu do uzyskiwanych świadczeń. Odmienna sytuacja może wystąpić, gdy środki trafiają do osoby, która nie jest beneficjentem fundacji. W takim przypadku zastosowanie mogą znaleźć przepisy dotyczące podatku od spadków i darowizn. Z tego powodu planowanie wypłat powinno uwzględniać nie tylko wysokość świadczeń, ale również status osoby, która ma je otrzymać.

Najważniejsze zalety fundacji rodzinnej

Największą zaletą fundacji rodzinnej jest możliwość zaplanowania sukcesji w sposób wykraczający poza jedno pokolenie. Fundator może ustalić zasady zarządzania majątkiem i korzystania z niego, dzięki czemu nie musi pozostawiać przyszłości firmy wyłącznie regułom dziedziczenia ustawowego. Fundacja może również ograniczyć ryzyko rozdrobnienia udziałów w przedsiębiorstwie i ułatwić zachowanie jego ciągłości.

Drugim ważnym argumentem są kwestie podatkowe. Możliwość odroczenia opodatkowania do momentu wypłaty świadczeń pozwala w określonych strukturach efektywniej reinwestować majątek. Fundacja może przez wiele lat gromadzić środki, udziały czy inne aktywa, a obowiązek zapłaty 15% CIT powstaje zasadniczo dopiero przy przekazywaniu świadczeń beneficjentom.

Czy fundacja rodzinna ma wady?

Fundacja rodzinna nie jest rozwiązaniem przeznaczonym dla każdego przedsiębiorcy. Przede wszystkim jej utworzenie i prowadzenie wiąże się z kosztami oraz obowiązkami formalnymi. Konieczne jest również wniesienie majątku o minimalnej wartości 100 000 zł. Istotnym ograniczeniem jest także brak możliwości prowadzenia przez fundację dowolnej działalności gospodarczej. Jeżeli fundacja zacznie wykonywać czynności wykraczające poza zakres określony w ustawie, może utracić część korzyści podatkowych i zostać objęta 25% CIT. Trzeba również pamiętać, że przekazanie majątku do fundacji oznacza jego wyodrębnienie. Fundator nie powinien traktować fundacji jako zwykłego rachunku, z którego może w dowolnym momencie wypłacić przekazane wcześniej środki. Cała konstrukcja ma służyć długoterminowemu zarządzaniu majątkiem, a nie finansowaniu bieżących potrzeb właściciela przedsiębiorstwa.

Czy warto założyć fundację rodzinną?

Odpowiedź zależy przede wszystkim od sytuacji konkretnej rodziny. Fundacja rodzinna może być bardzo dobrym rozwiązaniem dla przedsiębiorcy posiadającego znaczny majątek, udziały w spółkach, nieruchomości lub inne aktywa, który chce zapewnić ich ciągłość przez kolejne pokolenia. Szczególnie interesująca może być dla właścicieli firm, w których nie wszyscy spadkobiercy chcą angażować się w prowadzenie biznesu. Jeżeli natomiast przedsiębiorca prowadzi niewielką działalność, posiada stosunkowo mały majątek albo potrzebuje swobodnego korzystania z przekazanych aktywów, fundacja rodzinna może okazać się rozwiązaniem nieproporcjonalnym do jego potrzeb. Sam fakt istnienia preferencji podatkowych nie powinien być wystarczającym powodem do jej utworzenia. Przed podjęciem decyzji warto więc spojrzeć na fundację nie tylko jak na narzędzie optymalizacji podatkowej, ale przede wszystkim jak na długoterminowy mechanizm zarządzania rodzinnym majątkiem. Najważniejsze pytanie nie powinno brzmieć „ile podatku uda się zaoszczędzić?”, lecz „jak ma wyglądać mój majątek i rodzinna firma za kilkanaście lub kilkadziesiąt lat?”.

Podsumowanie

Fundacja rodzinna jest rozwiązaniem, które pozwala uporządkować kwestie związane z majątkiem i sukcesją. Dzięki wyodrębnieniu aktywów do osobnego podmiotu możliwe jest ustalenie zasad ich zarządzania oraz korzystania z nich przez kolejne pokolenia. Konstrukcja ta może być szczególnie wartościowa dla właścicieli firm rodzinnych, którzy chcą uniknąć rozdrobnienia przedsiębiorstwa i zachować jego ciągłość. Nie bez znaczenia pozostają również korzyści podatkowe. Fundacja jest co do zasady zwolniona z CIT w zakresie objętym preferencją, natomiast przy wypłacie świadczeń pojawia się 15% CIT. W przypadku fundatora i określonych członków najbliższej rodziny świadczenia mogą być dodatkowo zwolnione z PIT. Jednocześnie fundacja rodzinna wymaga dobrego przygotowania. Należy odpowiednio skonstruować statut, przeanalizować składniki majątku, określić beneficjentów i zasady wypłat oraz sprawdzić konsekwencje podatkowe planowanych działań. Dla dużego majątku rodzinnego może być jednym z najskuteczniejszych narzędzi planowania sukcesji, ale dla niewielkiego przedsiębiorstwa nie zawsze będzie rozwiązaniem uzasadnionym ekonomicznie.

Podstawa prawna:

Ustawa z dnia 15 lutego 1992 r. o podatku dochodowym od osób prawnych (t.j. Dz. U. z 2026 r. poz. 554 z późn. zm.).

Ustawa z dnia 26 lipca 1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych (t.j. Dz. U. z 2026 r. poz. 592 z późn. zm.).