Metis Finanse | Spółka doradztwa podatkowego

Od 7 stycznia 2026 r. obowiązują istotne zmiany w podatku od spadków i darowizn. Nowelizacja przepisów wprowadziła korzystniejsze rozwiązania dla podatników, przede wszystkim możliwość przywrócenia sześciomiesięcznego terminu na zgłoszenie nabycia majątku od najbliższej rodziny. Doprecyzowano również moment powstania obowiązku podatkowego przy dziedziczeniu oraz zasady składania zeznania podatkowego. Nowe regulacje mają przede wszystkim ograniczyć negatywne skutki uchybienia terminom przez podatników, którzy z przyczyn od siebie niezależnych nie byli w stanie dopełnić wymaganych formalności.

Przywrócenie terminu do zgłoszenia darowizny lub spadku

Jedną z najważniejszych zmian jest możliwość przywrócenia sześciomiesięcznego terminu, którego dochowanie warunkuje skorzystanie ze zwolnienia z podatku przez członków najbliższej rodziny. Na podstawie art. 4a ustawy o podatku od spadków i darowizn nabycie własności rzeczy lub praw majątkowych przez osoby należące do najbliższej rodziny może korzystać z całkowitego zwolnienia z podatku. Dotyczy to m.in. nabycia majątku przez małżonka, dzieci, wnuki, rodziców czy rodzeństwo, przy spełnieniu warunków określonych w ustawie. Jednym z podstawowych warunków jest zgłoszenie nabycia właściwemu naczelnikowi urzędu skarbowego na formularzu SD-Z2 w terminie sześciu miesięcy. W przypadku nabycia w drodze dziedziczenia termin ten liczony jest od momentu wskazanego w przepisach, związanego z formalnym potwierdzeniem nabycia spadku. Dotychczas uchybienie temu terminowi co do zasady prowadziło do bezpowrotnej utraty prawa do zwolnienia. Przyczyna przekroczenia terminu nie miała przy tym zasadniczego znaczenia. Podatnik, który złożył SD-Z2 po terminie, mógł więc zostać zobowiązany do rozliczenia podatku na zasadach właściwych dla odpowiedniej grupy podatkowej. Od 7 stycznia 2026 r. sytuacja uległa zmianie. Podatnik może wystąpić o przywrócenie terminu, jeżeli uprawdopodobni, że jego uchybienie nastąpiło bez jego winy.

Kiedy urząd skarbowy może przywrócić termin?

Samo przekroczenie sześciomiesięcznego terminu nie oznacza jeszcze, że podatnik automatycznie odzyska prawo do zwolnienia. Konieczne jest wykazanie, że niedochowanie terminu nastąpiło z przyczyn niezależnych od podatnika. W praktyce znaczenie mogą mieć szczególne okoliczności, które obiektywnie uniemożliwiły terminowe dokonanie zgłoszenia. Przykładem może być ciężka choroba, hospitalizacja lub inne zdarzenie, które faktycznie uniemożliwiło podatnikowi wykonanie obowiązku w ustawowym terminie. Podatnik powinien w takim przypadku uprawdopodobnić brak swojej winy. Nie chodzi zatem o samo wskazanie przyczyny opóźnienia, ale o przedstawienie okoliczności pozwalających uznać, że uchybienie terminowi nie było wynikiem zaniedbania podatnika. Wniosek o przywrócenie terminu należy złożyć w ciągu 7 dni od dnia ustania przyczyny uchybienia terminowi. Jednocześnie podatnik powinien dokonać czynności, dla której termin został przekroczony, czyli złożyć właściwe zgłoszenie.

Zmiana dotyczy również przedsiębiorstw dziedziczonych po osobie fizycznej

Możliwość przywrócenia terminu nie ogranicza się wyłącznie do zwolnienia przewidzianego dla najbliższej rodziny. Nowe rozwiązanie obejmuje również szczególne zwolnienie dotyczące nabycia przedsiębiorstwa osoby fizycznej lub udziału w takim przedsiębiorstwie. W przypadku dziedziczenia przedsiębiorstwa lub udziału w nim również obowiązują określone warunki formalne, których spełnienie umożliwia skorzystanie ze zwolnienia. Nowelizacja pozwala na przywrócenie terminu także w tym przypadku, jeżeli podatnik wykaże, że uchybienie nastąpiło bez jego winy.Rozwiązanie to ma szczególne znaczenie w sprawach spadkowych, w których przedmiotem dziedziczenia jest majątek przedsiębiorstwa. Niedopełnienie formalności w terminie mogło bowiem wcześniej prowadzić do istotnych konsekwencji finansowych.

Nowy moment powstania obowiązku podatkowego przy dziedziczeniu

Drugą istotną zmianą jest jednoznaczne określenie momentu powstania obowiązku podatkowego przy nabyciu spadku. Nowe przepisy odchodzą od powiązania tego momentu z samym przyjęciem spadku. Od 7 stycznia 2026 r. w przypadku nabycia rzeczy lub praw majątkowych w drodze dziedziczenia obowiązek podatkowy powstaje z chwilą:

uprawomocnienia się postanowienia sądu o stwierdzeniu nabycia spadku,

zarejestrowania aktu poświadczenia dziedziczenia,

wydania europejskiego poświadczenia spadkowego.

Zmiana ma istotne znaczenie praktyczne. Na gruncie wcześniejszych regulacji obowiązek podatkowy był powiązany z przyjęciem spadku. Tymczasem zgodnie z prawem cywilnym brak oświadczenia o odrzuceniu spadku w odpowiednim terminie może skutkować jego przyjęciem z dobrodziejstwem inwentarza. W konsekwencji podatnik mógł znaleźć się w sytuacji, w której obowiązek podatkowy już powstał, mimo że nie dysponował jeszcze formalnym dokumentem potwierdzającym jego status spadkobiercy. Nowe przepisy rozwiązują ten problem, wiążąc moment powstania obowiązku podatkowego z formalnym potwierdzeniem nabycia spadku.

Więcej czasu na złożenie SD-3

Doprecyzowanie momentu powstania obowiązku podatkowego ma bezpośrednie przełożenie na termin złożenia zeznania SD-3. Podatnik zyskuje bowiem możliwość wykonania obowiązku podatkowego dopiero po formalnym potwierdzeniu nabycia spadku. Co do zasady zeznanie podatkowe należy złożyć w terminie miesiąca od dnia powstania obowiązku podatkowego. Skoro obowiązek przy dziedziczeniu powstaje obecnie wraz z uprawomocnieniem się postanowienia sądu, zarejestrowaniem aktu poświadczenia dziedziczenia albo wydaniem europejskiego poświadczenia spadkowego, właśnie od tego momentu należy liczyć miesięczny termin na złożenie SD-3. Rozwiązanie to jest korzystniejsze i bardziej przejrzyste dla podatników. Otrzymują oni formalny dokument potwierdzający nabycie spadku, zanim rozpocznie się termin na wykonanie obowiązków podatkowych.

Co w przypadku niezgłoszenia nabycia w terminie?

Nowelizacja reguluje również sytuację, w której podatnik nie dokona w terminie zgłoszenia warunkującego skorzystanie ze zwolnienia. W określonych przypadkach konsekwencją będzie konieczność złożenia zeznania SD-3. Jeżeli podatnik nie dochowa terminu przewidzianego dla zgłoszenia SD-Z2 lub SD-ZP i jednocześnie nie uzyska przywrócenia terminu, traci możliwość skorzystania z odpowiedniego zwolnienia. W takiej sytuacji konieczne może być rozliczenie nabytego majątku na zasadach ogólnych. Nowe przepisy wskazują również termin na złożenie zeznania podatkowego w przypadkach, w których obowiązek podatkowy powstaje w związku z uchybieniem terminowi do dokonania zgłoszenia. Jeżeli podatnik wystąpi o przywrócenie terminu, a organ odmówi jego przywrócenia, znaczenie dla dalszych obowiązków podatnika będzie miało uprawomocnienie się rozstrzygnięcia w tej sprawie.

Zmiany a wcześniejsze orzecznictwo sądów administracyjnych

Nowelizacja porządkuje również kwestię, która wcześniej była przedmiotem rozbieżności interpretacyjnych i orzeczniczych dotyczących obowiązku składania zeznania SD-3. W poprzednim stanie prawnym powtórne powstanie obowiązku podatkowego na podstawie art. 6 ust. 4 ustawy o podatku od spadków i darowizn nie zawsze wiązało się z obowiązkiem złożenia kolejnego zeznania. Problem ten był przedmiotem rozstrzygnięć sądów administracyjnych, w tym Naczelnego Sądu Administracyjnego. Nowelizacja przesądza, że obowiązek złożenia zeznania podatkowego obejmuje również przypadki, w których obowiązek podatkowy powstał na podstawie art. 6 ust. 4 ustawy. Oznacza to większą jednoznaczność po stronie podatników i organów podatkowych.

Kogo dotyczą nowe przepisy?

Przepisy przejściowe mają istotne znaczenie dla osób, które nabyły majątek jeszcze przed wejściem w życie nowelizacji. Nie w każdym przypadku konieczne jest bowiem, aby samo nabycie nastąpiło już po 7 stycznia 2026 r. Nowe zasady dotyczą nabycia własności rzeczy lub praw majątkowych dokonanego od 7 stycznia 2026 r. Obejmują jednak również określone sytuacje, w których nabycie nastąpiło wcześniej, ale sześciomiesięczny termin na dokonanie zgłoszenia nie upłynął jeszcze w dniu wejścia w życie nowych przepisów. W praktyce oznacza to, że osoby, którym termin na złożenie SD-Z2 lub SD-ZP jeszcze biegł 7 stycznia 2026 r., mogą korzystać z nowych zasad dotyczących przywrócenia terminu.

Co zmieniło się z perspektywy podatnika?

Nowelizacja wprowadza rozwiązania, które w wielu przypadkach mogą realnie ograniczyć ryzyko utraty preferencji podatkowych z powodu uchybienia terminowi z przyczyn niezależnych od podatnika. Jednocześnie przepisy wymagają większej uwagi przy ustalaniu właściwych terminów i formularzy. Najważniejszą zmianą dla osób otrzymujących darowizny lub spadki od najbliższej rodziny jest możliwość ubiegania się o przywrócenie sześciomiesięcznego terminu na dokonanie zgłoszenia, jeżeli podatnik uprawdopodobni brak swojej winy. W przypadku spadków korzystna jest również zmiana momentu powstania obowiązku podatkowego. Obecnie jest on powiązany z formalnym potwierdzeniem nabycia spadku, co pozwala uniknąć sytuacji, w której podatnik musi wykonywać obowiązki podatkowe, zanim uzyska dokument potwierdzający jego status spadkobiercy.

Podsumowanie

Zmiany obowiązujące od 7 stycznia 2026 r. porządkują zasady rozliczania podatku od spadków i darowizn oraz wprowadzają rozwiązania korzystne dla podatników. Szczególne znaczenie ma możliwość przywrócenia terminu do złożenia zgłoszenia, jeżeli jego niedochowanie nastąpiło bez winy podatnika.

W praktyce przy otrzymaniu darowizny od najbliższej rodziny nadal kluczowe znaczenie ma terminowe złożenie formularza SD-Z2. Nowe przepisy nie znoszą sześciomiesięcznego terminu, lecz wprowadzają możliwość jego przywrócenia w wyjątkowych sytuacjach. W przypadku dziedziczenia istotne jest natomiast prawidłowe ustalenie momentu powstania obowiązku podatkowego. Od 7 stycznia 2026 r. decydujące znaczenie ma formalne potwierdzenie nabycia spadku przez sąd lub notariusza, a w określonych przypadkach również wydanie europejskiego poświadczenia spadkowego. Zmiany należy ocenić jako korzystne z punktu widzenia podatników, jednak nie zwalniają one z obowiązku zachowania ustawowych terminów. Możliwość ich przywrócenia ma charakter wyjątkowy i wymaga uprawdopodobnienia, że uchybienie nastąpiło bez winy podatnika. W przypadku nabycia znacznego majątku, przedsiębiorstwa lub wystąpienia problemów z terminowym zgłoszeniem warto zatem odpowiednio wcześnie przeanalizować sytuację podatkową i dostępne rozwiązania prawne.

Podstawa prawna:

Ustawa z dnia 21 listopada 2025 r. o zmianie ustawy o podatku od spadków i darowizn (Dz.U. 2025 poz. 1854).